Nguồn gốc cây dừa sáp ở Việt Nam và giá trị đặc biệt của giống dừa sáp
Hệ sinh thái cây trồng nhiệt đới Việt Nam đa dạng và phong phú trong đó cây dừa từ lâu đã giữ một vị trí quan trọng cả về giá trị kinh tế lẫn ý nghĩa văn hóa. Thế nhưng, giữa hàng chục giống dừa quen thuộc, dừa sáp lại nổi lên như một hiện tượng đặc biệt hiếm gặp. Với phần cơm dừa dày, dẻo quánh, gần như không có nước và hương vị béo ngậy đặc trưng, dừa sáp mang đến trải nghiệm hoàn toàn khác biệt so với các loại dừa thông thường.
Không chỉ dừng lại ở giá trị ẩm thực, dừa sáp còn được xem là đặc sản nông nghiệp bản địa, gắn liền với những vùng đất nhất định và có giá trị kinh tế cao. Sự khan hiếm, tính không ổn định về di truyền cùng điều kiện sinh trưởng đặc thù riêng đã khiến loại dừa này trở thành đối tượng được nhiều nhà khoa học, nhà quản lý và người trồng dừa quan tâm nghiên cứu trong suốt nhiều năm.
Chính vì vậy, việc tìm hiểu nguồn gốc cây dừa sáp không chỉ giúp lý giải vì sao loại dừa này lại quý hiếm đến vậy, mà còn mở ra những hướng đi quan trọng trong bảo tồn giống, phát triển sản xuất và xây dựng thương hiệu nông sản đặc trưng của Việt Nam.
Nguồn gốc xuất xứ của cây dừa sáp
Không phải ngẫu nhiên mà dừa sáp chỉ xuất hiện ở một số vùng nhất định, luôn được xếp vào nhóm nông sản quý hiếm, giá trị dừa sáp cao và luôn được săn đón. Đằng sau những trái dừa ” đặc sản” ấy là cả một quá trình hình thành gắn liền với điều kiện tự nhiên và yếu tố di truyền đặc thù. Chính vì vậy, việc tìm hiểu nguồn gốc cây dừa sáp là bước quan trọng để giải mã giá trị thực sự của loại dừa này.
Nguồn gốc cây dừa sáp từ đâu?
Dừa sáp hình thành như thế nào?
Nguồn gốc cây dừa sáp từ đâu?
Rất nhiều câu hỏi xoay quanh về nguồn gốc cây dừa sáp được đặt ra. Và theo các nghiên cứu khoa học thì dừa sáp không phải là một giống dừa thuần được lai tạo nhân tạo ngay từ đầu, mà là kết quả của một dạng đột biến tự nhiên xảy ra ở dừa truyền thống. Hiện tượng “sáp” thực chất là sự biến đổi trong quá trình hình thành và phát triển nội nhũ của trái dừa.
Ở dừa thường, phần nội nhũ phát triển bình thường, tạo thành cơm dừa mỏng – dày tùy giống, bên trong là nước dừa. Trong khi đó, ở trái dừa sáp, nội nhũ phát triển bất thường, làm cho phần nước bị đặc lại, hòa quyện với cơm dừa, tạo thành cấu trúc sệt, dẻo và gần như không có nước.
Tuy nhiên, hiện tượng đột biến” sáp” ở trái dừa không xảy ra đồng loạt trên toàn bộ buồng trái, mà chỉ xuất hiện ở một tỷ lệ rất thấp, ngay cả trên những cây được xem là cây dừa sáp chánh hiệu. Đây chính là yếu tố then chốt lý giải vì sao dừa sáp luôn được xếp vào nhóm nông sản quý hiếm.
Từ góc độ di truyền học, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tính trạng “sáp” có liên quan đến gen lặn, chỉ biểu hiện khi hội tụ đủ các điều kiện di truyền và môi trường thích hợp. Chính đột biến di truyền ở dừa khiến nguồn gốc cây dừa sáp càng trở nên đặc biệt và khó kiểm soát.
Thời điểm dừa sáp xuất hiện tại Việt Nam
Theo các tài liệu ghi chép và truyền miệng trong dân gian, dừa sáp đã xuất hiện tại Việt Nam từ hàng chục năm trước, gắn liền với quá trình trồng dừa lâu đời của cư dân Nam Bộ. Tuy không có mốc thời gian chính xác tuyệt đối xác định thời điểm phát hiện dừa sáp nhưng nhiều ý kiến cho rằng dừa sáp được phát hiện lần đầu vào khoảng giữa thế kỷ XX.
Theo như các tài liệu còn được bảo tồn tại Bảo tàng Dừa Sáp Trà Vinh cũng như những câu chuyện truyền miệng ở vùng này về nguồn gốc cây dừa sáp thì năm 1924, dừa sáp được sư thầy Thạch Sô sau nhiều năm tu học tại Campuchia khi trở về nước đã mang theo 2 quả dừa giống về trồng trong khuôn viên chùa mà ngày nay là Chùa Chợ.
Cây dừa phát triển và cho trái thơm ngon, béo ngậy. Tiếng lành đồn xa và dân quanh vùng đến xin giống về trồng, lâu dần phát triển thành một vùng rộng lớn trồng dừa sáp. Nhờ đó, quá trình lưu giữ giống dừa sáp diễn ra một cách tự nhiên nhất.Tuy nhiên, chỉ duy Cầu Kè, Trà Vinh là trồng ra được cây giống dừa có sáp đặc biệt hơn hết. Cũng chính vì lẽ đó mà dừa sáp trở thành đặc sản nổi tiếng Cầu Kè, Trà Vinh và giúp cho người dân phát triển kinh tế cũng như trở thành linh hồn của vùng đất này.
Thời điểm phát hiện dừa sáp mới đầu, những hiện tượng sáp ở trái dừa chỉ xuất hiện ngẫu nhiên trên một số cây dừa địa phương. Nhưng sau đó, người dân đã nhanh chóng nhận ra giá trị vượt trội của loại trái này và bắt đầu giữ lại những cây có khả năng cho trái sáp.
Tuy nhiên, do hạn chế về kiến thức di truyền và kỹ thuật nhân giống thời kỳ đó, việc bảo tồn và phát triển dừa sáp chủ yếu mang tính tự phát, phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm dân gian. Điều này góp phần khiến dừa sáp không lan rộng mà chỉ tập trung ở một số khu vực nhất định.
Vùng phân bố dừa sáp nổi tiếng ở Việt Nam
Dừa sáp không phổ biến trên diện rộng mà chỉ tập trung tại một vài vùng trồng dừa sáp đặc thù. Mỗi khu vực phân bố đều gắn liền với điều kiện tự nhiên và lịch sử canh tác riêng. Đây chính là lý do tạo nên danh tiếng của những vùng dừa sáp nổi tiếng ở Việt Nam.
Dừa sáp Trà Vinh – cái nôi của dừa sáp Việt Nam
Khi nhắc đến nguồn gốc cây dừa sáp, không thể không đề cập đến tỉnh Trà Vinh – địa phương được xem là cái nôi của dừa sáp Việt Nam. Trong đó, huyện Cầu Kè là vùng nổi tiếng nhất, nơi dừa sáp đã trở thành thương hiệu gắn liền với địa danh ” Dừa Sáp Trà Vinh”. Và Cầu Kè cũng là nơi được cho là dừa sáp xuất hiện tại Việt Nam đầu tiên, nơi đây còn bảo lưu rất nhiều tài liệu cho chứng minh cho điều này.
Điều kiện tự nhiên của Trà Vinh được đánh giá là rất phù hợp cho sự hình thành và biểu hiện tính trạng sáp:
- Đất phù sa ven sông, giàu khoáng
- Mực nước ngầm ổn định
- Khí hậu nhiệt đới gió mùa ôn hòa
- Ít biến động nhiệt độ lớn trong năm
Chính sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố di truyền và môi trường sinh thái đã tạo điều kiện cho dừa sáp Trà Vinh phát triển và duy trì chất lượng đặc trưng mà khó nơi nào có thể sao chép hoàn toàn.
Hiện nay, dừa sáp Trà Vinh đã được công nhận là đặc sản địa phương, có giá trị cao trên thị trường trong nước và được nhiều người tiêu dùng biết đến. Dừa sáp Trà Vinh không chỉ được biết đến trong nước mà còn là được nguồn xuất khẩu mang lại kinh tế cao cho tỉnh này.
Chỉ riêng tại thị trường Trung Quốc đã nhập từ Việt Nam khoảng 18,4% (năm 2022)
(Theo baocantho.com.vn).
Các khu vực trồng dừa sáp khác
Ngoài Trà Vinh, dừa sáp cũng được ghi nhận xuất hiện tại một số tỉnh khác thuộc khu vực Đồng bằng sông Cửu Long như Bến Tre, Vĩnh Long, Sóc Trăng. Tuy nhiên, số lượng cây cho trái sáp ổn định tại các khu vực này không nhiều và chất lượng trái thường không đồng đều.
Sự khác biệt này cho thấy rằng khu vực trồng dừa sáp rất quan trọng, thổ nhưỡng, khí hậu phù hợp giúp độ sáp của dừa đạt chất lượng hay không.
- Không phải mọi vùng trồng dừa đều phù hợp để dừa sáp biểu hiện tính trạng
- Nguồn gốc địa phương và điều kiện sinh thái đóng vai trò rất quan trọng
- Việc di thực giống dừa sáp sang vùng khác không đảm bảo giữ nguyên chất lượng
Điều này càng khẳng định giá trị độc đáo của dừa sáp Trà Vinh trong tổng thể nguồn gốc cây dừa sáp ở Việt Nam.
Đặc điểm di truyền liên quan đến nguồn gốc cây dừa sáp
Một trong những điểm cốt lõi khi nghiên cứu nguồn gốc cây dừa sáp chính là đặc điểm di truyền dừa sáp không ổn định của giống này.
- Tỷ lệ dừa sáp trên buồng chỉ khoảng 20–30% số trái có thể là dừa sáp
- Các trái còn lại có hình thái gần giống dừa thường
- Tỷ lệ sáp có thể thay đổi theo năm và điều kiện chăm sóc
Điều này cho thấy dừa sáp không phải là một giống thuần ổn định, mà là kết quả của sự biểu hiện gen trong những điều kiện nhất định. Đây cũng là lý do vì sao việc nhân giống dừa sáp bằng phương pháp truyền thống gặp rất nhiều khó khăn.
Đặc điểm di truyền tính trạng sáp đóng một vai trò rất quan trọng khi nhân giống cây dừa sáp. Khi nhân giống cây dừa sáp cần phải:
- Chọn lọc cây đầu dòng
- Ứng dụng công nghệ sinh học
- Tăng tỷ lệ trái sáp trên cây
- Bảo tồn nguồn gen quý hiếm
Vai trò của nguồn gốc cây dừa sáp đối với giá trị dừa sáp
Hiện nay, không chỉ Việt Nam trồng dừa sáp mà trồng và phát triển dừa sáp đang lan rộng ở nhiều quốc gia khác.
Với tên gọi khác nhau ở nhiều quốc gia, Việt Nam gọi dừa sáp, Sri Lanka gọi Dikiri Pol, Indonesia gọi Kopyor và Macapuno, Thái Lan gọi Maphrao Kathi, Myanmar (Dahi Nariyel), Ấn Độ (Thairu Thengai), Campuchia (Dong Kathy) và Papua New Guinea (Niu Garuk)… cho thấy macapuno (Makapuno) đang có xu hướng lan rộng ở quy mô rộng hơn, cấp độ nhanh hơn. ( theo baocantho.com.vn)
Nguồn gốc cây dừa sáp không chỉ là yếu tố lịch sử, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị kinh tế và thương hiệu của dừa sáp. Trên thị trường hiện nay, dừa sáp có nguồn gốc rõ ràng từ Trà Vinh thường có giá cao hơn đáng kể so với các sản phẩm không xác định được xuất xứ.
Việc xác định và bảo vệ nguồn gốc cây dừa sáp mang lại nhiều lợi ích:
- Tăng độ tin cậy cho người tiêu dùng
- Ngăn chặn tình trạng nhầm lẫn, giả mạo dừa sáp
- Tạo nền tảng xây dựng chỉ dẫn địa lý
- Nâng cao giá trị nông sản địa phương
Bên cạnh giá trị kinh tế, dừa sáp còn mang giá trị văn hóa, gắn liền với đời sống, tập quán canh tác và bản sắc của người dân Nam Bộ. Chính vì điều này, nguồn gốc cây dừa sáp càng khẳng định vai trò to lớn trong việc định hình giá trị dừa sáp.
Nghiên cứu và bảo tồn giống dừa sáp hiện nay
Nhận thức được tầm quan trọng của nguồn gốc cây dừa sáp, nhiều cơ quan nghiên cứu và địa phương đã triển khai các chương trình:
- Nghiên cứu đặc điểm di truyền của dừa sáp
- Ứng dụng công nghệ nuôi cấy phôi
- Chọn lọc và bảo tồn cây dừa sáp đầu dòng
- Hướng đến nhân giống có kiểm soát
Các tiến bộ trong công nghệ sinh học mở ra triển vọng nâng cao tỷ lệ trái sáp, đồng thời giữ được các đặc tính quý của giống bản địa. Tuy nhiên, quá trình này vẫn cần thời gian, đầu tư và sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà khoa học, địa phương và người trồng dừa.
Trên cơ sở hiểu rõ nguồn gốc cây dừa sáp Trà Vinh và đặc điểm di truyền đặc thù của giống dừa quý hiếm này, Trung tâm Cây giống Công nghệ cao ViGen đã triển khai nghiên cứu chuyên sâu và nhân giống thành công cây dừa sáp bằng phương pháp cấy mô. Các dòng giống được chọn lọc đều có nguồn gen từ dừa sáp Trà Vinh, bao gồm dừa sáp xanh và dừa sáp vàng, đảm bảo tính đồng nhất, sạch bệnh và giữ được các đặc tính quý của giống bản địa.
Kết quả này mở ra hướng đi mới trong việc bảo tồn, chủ động nguồn giống và phát triển dừa sáp theo hướng bền vững, quy mô và hiệu quả cao.
Việc tìm hiểu nguồn gốc cây dừa sáp không chỉ giúp giải thích một hiện tượng sinh học đặc biệt trong thế giới cây trồng nhiệt đới, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc định hình hướng phát triển bền vững cho một loại nông sản quý hiếm của Việt Nam. Từ một dạng đột biến tự nhiên xuất hiện ở cây dừa truyền thống, dừa sáp đã từng bước khẳng định vị thế của mình, trở thành đặc sản tiêu biểu gắn liền với vùng đất Trà Vinh và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.
Hiểu đúng và đầy đủ về nguồn gốc cây dừa sáp chính là nền tảng để bảo tồn giá trị bản địa, phát triển giống theo hướng khoa học, nâng cao giá trị kinh tế và xây dựng thương hiệu dừa sáp Việt Nam một cách bền vững. Trong tương lai, với sự đồng hành của khoa học công nghệ và chiến lược phát triển phù hợp, dừa sáp hứa hẹn sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ, trở thành một trong những biểu tượng tiêu biểu của nền nông nghiệp Việt Nam hiện đại, hiệu quả và giàu bản sắc.
Tìm hiểu thêm về giống sáp cấy mô thành công tại ViGen ở bài viết sau: